1800 lerin sonlarında İstanbulluların hayatına giren atlı tramvaylar yazlık ve kışlık olmak üzere iki tipte idiler ve genellikle 2 ya da 4 atın çektiği tek vagondan ibarettiler. Sadece bir kaç hatta iki vagon ile hizmet verilmekte idi ki bunlardan en önemlisi Azapkapısı - Ortaköy hattıdır, tramvayların tamamen kaldırıldığı döneme kadar en yoğun yolcu hatlarından birini oluşturan bu hatta ikili vagonlar zamanla yerlerini İmperial olarak adlandırılan 2 katlı vagonlara bırakmışlardır.

Tek Atlı Kışlık Tramvay	İki Katlı İmperial Tramvay

Zaman ile tramvayın yaygınlaşması ile birlikte iki vagonlu tramvayların sayısında da artış olmuştur, böylelikle tramvayları farklı renklerde boyayarak mevkii ayrımıda rahatlıkla yapılır hale gelmişti. Atlı tramvayların en büyük eksikliği olan yeterli gücü sağlayamaması, İstanbul' un engebeli yapısında tramvay hatlarının yaygınlaşmasına da engel olmuştur, tramvaylarda çalıştırılan atlar Macaristan ve Avusturya' dan getirilen katana tipi atlardı, fakat bakımsızlık ve çok çalıştırılmaktan bir süre sonra bu heybetli görünümlerini kaybederlerdi.

Şehrin dik yokuşlar bulunan bazı yerlerinde ki (Pera bölgesi), buralarda tramvay yapılmasına hiç bir engel çıkmamıştır, atların arabaları çekememesi nedeni ile yokuş başlarında idareye ait atlar ve bunların koşumcuları beklerler, tramvay yokuşa geldiğinde ilave atları bağlarlardı, geri dönüşte ise bu atları sökerlerdi.

1914 yılında İstanbul' da elektrik fabrikalarının kurulması ve öncelikli olarak tramvay hatlarına elektrik verilmesi ile birlikte atlı tramvaylarda yerlerini hızlı bir değişim ile elektrikli tramvaylara bıraktılar.

Elektrikli tramvaylar 1913 yılında teslim alınmaya başladıktan 1922 yılına kadar olan dönemde 178 motris, 93 römork ile hizmet vermişlerdi. Bu dönemde idarenin elinde 40 adet Franco Belge marka çekici vagon (motris), M.A.N. (Machinen Ausburg Neurenberg) marka 158 adet çekici (motris) 20 romörk, 15 adet Siemens çekici (motris), Hanovre marka 25 adet motris ve yine bu markalardan çeşitli hizmet vagon ve motrisleri mevcut idi. Bunların dışında 33 adet de atlı tramvaydan bozma Schlieren marka vagon romörk olarak kullanılmaktaydı.

1930 lu yıllarda ise bu araçlara havalı kapıları bulunan sarı renkli ve iri cüsseli Siemens in yeni vagonları katılıyordu. Özellikle Kadıköy - Moda arasında kullanılmış olan bu araçların renk ve model olarak benzerlerinin Şişli deposu ve Taksim Meydanında çekilmiş resimleride bulunmaktadır. Fakat bunlar ön ve arkada iki manuel kapılı modellerdir ve boyut olarakta İstanbul yakası tramvaylarından biraz uzundurlar, ayrıca dönemi yaşayanların aktardıkları bilgilere göre bu tramvaylarda vatmanlar aracı ayakta değil oturarak kullanmaktaydılar, boy uzunluğunu sağlayan da bu sahanlığın büyük olmasıdır.

1990 yılına gelindiğinde İstanbul şehir içi trafiğinde sorunlar bir biri ardına sıralanıyor, şehir içi toplu taşımacılıkta ağırlıklı bir konuma gelmiş otobüs ve minibüs trafiğine çeşitli düzenlemeler getirme gerekliliği ortaya çıkıyordu. Bu amaçla ilk önce sur içinin minibüs trafiğine kapatılması ve otobüslerin Millet Caddesi ve Ordu Caddesi boyunca Beyazıt' a kadar tercihli yol adı verilen uygulama ile trafikten ayrılması gerçekleştiriliyordu. Troleybüslerin kaldırılmasını takiben İETT bünyesine hızla katılan otobüslerde yoğun trafik içerisinde konforlu ulaşım sağlayamadıklarından İstanbul için tramvaylara dönüş projeleri yeniden elden geçirilmeye başlanıyordu.

Aynı dönemde otobüsler için ayrılmış olan tercihli yol uygulaması iptal edilerek bu ayrılmış yol üzerine bir tramvay yolu inşaasına da başlanıyordu. Aynı dönemde İBB iştiraki olarak kurulmuş olan İstanbul Ulaşım A.Ş. ise Dersaadet Tramvay Şirketi' nin yerini alıyor ve İstanbul' un yeni raylı sistem işletmecisi olarak çalışmalarına başlıyordu.

Dönemin Büyükşehir Belediyesinin gayretleri ile çalışmalar meyvesini veriyor ve tarihler 9 Haziran 1992' yi gösterdiğinde Çağdaş Tramvay olarak adlandırılan yeni ve modern araçlar ile ilk sefer yapılıyordu, ABB (Asea Brown Boweri) ve SGP (Simmering Graz Pauker AG) yapımı bu araçlar aynı zamanda Hafif Metro hattında da kullanılmakta idiler ve tramvay hattına uyum sağlayabilmeleri için tekerlek bandajlarında revizyona gidilmişti.

Gazete Arşivleri

İstanbullulardan oldukça ilgi gören modern tramvay araçları zaman içerisinde yoğun yolcu talebi ve şehir içi toplu ulaşımının yeniden planlanması ile birlikte yerlerini Alçak Tabanlı ve Klimalı yeni nesillere bırakıyorlardı. 2004 yılına kadar hizmet veren bu araçlar Alçak Tabanlı Tramvay Araçlarının göreve başlaması ile birlikte önce Ulaşım A.Ş. atölyelerinde bekleme ve ağır bakıma alındılar, bu araçlardan 14 adedi ikili 7 dizi halinde 2006 yılında hizmete alınan Zeytinburnu - Bağcılar tramvay hattında yeniden çalışmaya başladılar.

Zeytinburnu - Bağcılar Hattında Kullanılan Hali İle Çağdaş Tramvay

Bu yıllarda İstiklal Caddesinin trafiğe kapatılmış olması tramvaylara dönüşün başlamasında en büyük etkenlerinden biridir. 1981 - 1991 yılları arasında Kadıköy Kuşdili Taşıt Müzesinde muhafaza edilmiş olan araçlardan 3 motris ve 2 römork İETT tarafından Mart 1989' da başlatılan çalışmalar ile aslına sadık kalınarak onarıldı ve 23 Aralık 1990 da deneme seferine çıkan tramvaylar 29 Aralık 1990 tarihinde hizmete girdiler. Böylece İstanbul' un simgelerinden biri olan tramvaylar 25 yıllık bir dinlenmeden sonra kısa bir güzergahta da olsa yeniden aramıza dönebildiler. Taksim - Tünel arasındaki 1600 metrelik mesafede ikişer vagondan oluşan diziler ile 5' er dakika ara ile hizmet etmekte olan tramvaylar, hem İstanbulluların tramvay özlemine bir serpinti hemde Nostaljik Tramvay adı ile olsa bile İstanbul' da modern bir tramvay ağı ve işletmesi kurulabilmesi içinde ilk adım olmuşlardır.

Tramvaylar ilk yıllarındaki rengarenk	Tünel Durağında Yolcularını Bekleyen Tramvay

Burada kullanılan araçlardan birisi orjinal numarası olan 223 ile 4 numaralı Kadıköy -Bostancı hattında hizmet vermiş 6 Eylül 1926 imalat tarihli ve 4146 sipariş numaralı 30 adet 1. Mevkii tramvaydan birisidir. Çeşitli kaynaklardan edinilen bilgilere göre Taksim - Tünel arasında kullanılan tramvay araçları ile ilgili en ilginç detay, halen düzenli tarife ile çalışan Avrupa' nın en yaşlı motrisleri olmasıdır. Dünyanın düzenli tarife ile çalışan en yaşlı motrisi 1912 yapımıdır ve Arjantin' de kullanılmaktadır, teyit edilememiş olsa da uluslarası raylı sistemler forumlarında bu aracında 2006-2007 periyodunda müzeye kaldırılacağından bahsedilmektedir, dolayısı ile 1926 yılı üretimi Taksim-Tünel araçlarımızın dünyanın düzenli tarife ile çalışan en yaşlı motris ünvanını alması olasıdır. Halen dünyanın çeşitli ülkelerinde özel günlerde sefere çıkan ve müzelerde muhafaza edilen 1900 öncesinde yapılmış araçlarda mevcuttur fakat sürekli kullanımda olmadıkları için aynı kategoride değerlendirilmemektedirler.

Güncel projeler ve entegrasyon sistemleri ile desteklenen tramvay güzergahlarının haricinde 2000' li yılların ilk tramvay hattı 1966 da bizlere veda eden 20 numaralı hat olan Kadıköy - Moda oluyordu. Berlin' den alınan 3 adet aracın İETT garajlarında bakımdan geçirilmesi hizmete alınan hattın çalışmaya başladığı tarih 1 Kasım 2003 olarak İstanbul tramvayları kronolojisine eklenmiştir. Günümüzde bu araçların bakım onarım ve işletmesi Ulaşım A.Ş. tarafından yürütülmekte olup, 2006 yılında alınan ve revizyon işlemleri Ulaşım A.Ş. tarafından yapılan 4 adet araç ile hem yedek parça hemde araç takviyesi de sağlanmıştır. Araçlar Gotha ET 57 TW modeli olup bu 4 araç 1958-59-60 ve 61 yıllarında üretilmişlerdir. Araçların orjinal numaraları olan 104,110,112 ve 115 in yerine revizyon sonrasında 204,205,206 ve 207 numaralar verilmiştir. 104 no lu aracın orjinal seyir defterinde görülen kayılarda 20.11.2002 tarihine kadar aktif sefer olduğu bu tarihten sonra İstanbul' a geldiği yıla kadar çeşitli tarihlerde tören ve eğitim amaçlı sürüşlere katıldığı anlaşılmaktadır.